कोकण आणि पावसाचे नाते जितके निसर्गरम्य, तितकेच ते काही वेळा रौद्र आणि जीवघेणेही ठरते. विशेषतः चिपळूण शहराने अनुभवलेला जलप्रलय आजही कोकणवासीयांच्या अंगावर काटा आणतो. मात्र, संकटाची लाट कितीही महाकाय असली, तरी त्यासमोर धीर देणारा माणूस मोठा असावा लागतो. चिपळूण आणि संपूर्ण कोकणासाठी ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर आणि त्यांच्या ‘नाम’ फाउंडेशनने दिलेली हीच साथ आजही प्रत्येकाच्या स्मरणात कोरलेली आहे. चिपळूणला महापुराच्या विळख्यातून कायमस्वरूपी मुक्त करण्यासाठी नानांनी दिलेले योगदान हे केवळ समाजकार्य नव्हते, तर ती कोकणाविषयीची निस्सीम आत्मीयता होती.
केवळ आश्वासन नाही, तर प्रत्यक्ष महिनाभर मुक्काम!
२०२१ मध्ये चिपळूण शहराने महापुराचा सर्वात भीषण तडाखा सोसला. घरेदारे, दुकाने पाण्याखाली गेली आणि चिपळूणकरांचे जनजीवन उद्ध्वस्त झाले. त्या कठीण काळात केवळ आर्थिक मदतीचे धनादेश पाठवून न थांबता नाना पाटेकर स्वतः धावून आले. चिपळूणमध्ये प्रत्यक्ष महिनाभर मुक्काम ठोकून त्यांनी मदतकार्याचे, स्वच्छतेचे आणि पुनर्वसनाचे नियोजन केले. लोकांचे अश्रू पुसत त्यांनी दिलेला धीर चिपळूणकरांना संकटातून उभे राहण्याचे बळ देऊन गेला.
नद्यांच्या पात्रातील गाळ उपसा: पूरमुक्तीचा ठोस पाया
पूर पुन्हा येऊ नये यासाठी नानांनी मूळ कारणावर घाव घातला. जलसंपदा विभाग आणि स्थानिक प्रशासनाच्या सहकार्याने त्यांनी वाशिष्ठी आणि शिव नदीच्या पात्रातील गाळ काढण्याची व्यापक मोहीम हाती घेतली.
-
४० ठिकाणी पुनरुज्जीवन: लोकसहभागातून चिपळूणसह कोकणातील सुमारे ४० ठिकाणी नद्यांच्या पुनरुज्जीवनाचे शिवधनुष्य पेलले.
-
३७ प्रमुख ठिकाणी काम: केवळ चिपळूणच नव्हे, तर राजापूर, माखजन आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यासह तब्बल ३७ ठिकाणी नद्यांमधून लाखो टन गाळ उपसला.
-
पुराची तीव्रता कमी: या नियोजनबद्ध गाळ उपशामुळे नद्यांची पाणी सामावून घेण्याची क्षमता वाढली आणि पुढील वर्षांत चिपळूणमधील पुराचा धोका लक्षणीयरीत्या कमी झाला.
तिवरे दुर्घटनेतील बांधवांना घरांचे छत्र
तिवरे धरण फुटून संपूर्ण गाव उद्ध्वस्त झाले, तेव्हा तिथल्या ग्रामस्थांचे अश्रू पुसण्यासाठी ‘नाम’ फाउंडेशन सर्वात पुढे होते. त्या दुर्घटनेत सर्वस्व गमावलेल्या २२ बाधित कुटुंबांसाठी ‘नाम’ फाउंडेशनच्या माध्यमातून पक्की घरे उभारून देण्यात आली. संकटग्रस्तांना नव्याने उभे राहण्यासाठी छत मिळवून देत नानांनी माणुसकीचा अनोखा आदर्श घालून दिला.
“पूरमुक्तीचा आधारवड हरपला” — मान्यवरांकडून भावपूर्ण आठवणींना उजाळा
नाना पाटेकर यांच्या निधनानंतर कोकणातून तीव्र दुःख व्यक्त होत आहे.
“नाना हे केवळ मराठी आणि हिंदी पडद्यावरील महान अभिनेते नव्हते, तर त्यांनी कोकणात समाजकार्याचा एक अमिट ठसा उमटवला. चिपळूण पूरमुक्त व्हावे हा त्यांचा ध्यास होता. त्यांच्या जाण्याने पूरमुक्तीच्या मोहिमेतील एक मजबूत दुवा आणि कोकणाचा खरा आधारवड निखळला आहे.”
— शेखर निकम, आमदार (चिपळूण-संगमेश्वर)
तर उद्योगमंत्री तथा रत्नागिरीचे पालकमंत्री डॉ. उदय सामंत यांनी आपल्या भावना व्यक्त करताना सांगितले:
“नानांचे जाणे मनाला चटका लावून गेले आहे. एक संवेदनशील माणूस आणि लढवय्या समाजसेवक म्हणून ते नेहमीच स्मरणात राहतील. ‘नाम’ फाउंडेशनच्या माध्यमातून त्यांनी दुष्काळग्रस्त, शेतकरी आणि कोकणातील पूरग्रस्तांसाठी केलेले कार्य पुढील अनेक पिढ्यांना प्रेरणा देत राहील.”
नानांनी कोकणातील नद्यांचा गाळ काढलाच, पण त्याहून अधिक म्हणजे संकटात सापडलेल्या कोकणवासीयांच्या मनात नवी उमेद आणि विश्वास भरला. चिपळूणच्या वाहत्या नद्या आणि तिवरेची सुरक्षित घरे नाना पाटेकरांच्या या अथांग सामाजिक कार्याची साक्ष कायम देत राहतील.
