पिंपरी-चिंचवड: “दुष्काळ आला म्हणून हात टेकून बसू नका; उलट त्या संकटाकडे एक संधी म्हणून बघा आणि त्यावर मात करण्याचे नवे मार्ग शोधा,” असा वास्तववादी व प्रेरणादायी सल्ला ज्येष्ठ सनदी अधिकारी (IAS) तुकाराम मुंढे यांनी दिला आहे. पिंपरी-चिंचवड येथे संपन्न झालेल्या ‘ग्लोबल मराठा बिझनेस एक्स्पो’मध्ये दुष्काळग्रस्त भागातील शेतकरी आणि नवउद्योजकांशी संवाद साधताना ते बोलत होते. शेतीतील पारंपरिक पद्धतींना आधुनिक तंत्रज्ञानाची जोड आणि पाण्याचे काटेकोर नियोजन या दोन सूत्रांवर त्यांनी विशेष भर दिला.
१. दुग्ध व्यवसायातील प्रचंड संधी आणि हायड्रोपोनिक्स तंत्रज्ञान
सध्या अन्न व औषध प्रशासनात नियामक म्हणून कार्यरत असलेले तुकाराम मुंढे म्हणाले की, राज्यात आणि देशात चांगल्या गुणवत्तेच्या दुधाची मोठी मागणी आहे, तर दुसरीकडे पुरवठ्याची टंचाई जाणवते. त्यामुळे दुष्काळी भागातही दुग्ध व्यवसाय शेतकऱ्यांना कायमस्वरूपी आर्थिक स्थैर्य देऊ शकतो. भविष्यात दुधाचे दर आणखी वाढण्याची शक्यता असल्याने हा व्यवसाय अधिक फायदेशीर ठरेल.
कमी पाण्याच्या परिस्थितीत जनावरांच्या चाऱ्याचा प्रश्न सोडवण्यासाठी त्यांनी हायड्रोपोनिक्स (Hydroponics) तंत्रज्ञान वापरण्याचे आवाहन केले. या तंत्रज्ञानाचे महत्त्व समजावून सांगताना ते म्हणाले,
“हायड्रोपोनिक्स म्हणजे काही फार गुंतागुंतीचे विज्ञान नाही, तर ती आपल्याकडील पारंपारिक घटस्थापनेसारखीच पद्धत आहे. तुळशीच्या रोपाला जेवढे पाणी लागते, तेवढ्याच अत्यल्प पाण्यात या तंत्रज्ञानाद्वारे जनावरांसाठी अत्यंत पौष्टिक आणि प्रोटीनयुक्त हिरवा चारा सहज पिकवता येतो.”
२. ‘पाणी अडवा, पाणी जिरवा’ हाच शाश्वत उपाय
गावागावांतील पाणीटंचाईवर रोखठोक मत मांडताना मुंढे यांनी सांगितले की, दरवर्षी दुष्काळ पडला की आपण शासनाकडे टँकर आणि विहिरींची मागणी करतो. शासन मदत पुरवतेही; परंतु मूळ प्रश्न असा आहे की हे पडणारे पाणी नक्की जाते कुठे? गावांमध्ये झालेले अवाजवी सिमेंट काँक्रिटीकरण आणि शेतातील बांध नष्ट झाल्यामुळे पावसाचे पाणी जमिनीत न मुरता थेट वाहून जाते.
-
शेतातील बांधबंदिस्ती पुन्हा करा: “पूर्वी आपल्या शेतांना चार ते पाच फुटांचे मजबूत बांध असायचे, ज्यामुळे पावसाचा प्रत्येक थेंब शेतातच अडवला जायचा. आज हे बांध एका फुटाचेही राहिलेले नाहीत. त्यामुळे निसर्गाने दिलेले फुकटचे पाणी आपण समुद्रात वाहून घालवतो आणि नंतर तेच पाणी टँकरने विकत घेतो,” अशी खंत त्यांनी व्यक्त केली.
-
हिवरे बाजारचा आदर्श: संपूर्ण गावाने एकजुटीने बांधबंदिस्ती आणि जलसंधारणाची कामे केली, तर केवळ ३०० मिमी इतक्या कमी पावसातही दुष्काळ जाणवणार नाही, हे सांगताना त्यांनी ‘हिवरे बाजार’च्या यशस्वी मॉडेलचे उदाहरण दिले.
३. उद्योजकांनी CSR मधून जलसंधारणाला बळ द्यावे
कार्यक्रमाच्या शेवटी त्यांनी उपस्थित उद्योजकांना आवाहन केले की, कंपन्यांनी आपल्या सीएसआर (CSR) निधीचा वापर खेड्यापाड्यांत जलसंधारण आणि बांधबंदिस्तीच्या कामांसाठी करावा. “गावांना टँकरमुक्त करण्यासाठी अशा लोकचळवळीत मी स्वतः सर्वात पुढे राहून प्रत्यक्ष श्रमदानासाठी तयार आहे,” असा निर्धारही त्यांनी यावेळी व्यक्त केला.
