कोयनेच्या पाण्याचे नियोजन हवे; दुष्काळात कोकण तहानलेलेच!

कोकण हा तसा मुबलक पाऊस असलेला प्रदेश म्हणून ओळखला जातो. मात्र, निसर्गाच्या लहरीपणा आणि बदलते पर्जन्यमान यामुळे यंदा रत्नागिरी जिल्ह्यातील तब्बल सहा तालुक्यांमध्ये दुष्काळी परिस्थितीने गंभीर रूप धारण केले आहे. पावसाचे प्रमाण अपुरे ठरल्यामुळे भातशेतीचे मोठे नुकसान झाले असून, आता गावोगावी पिण्याच्या पाण्याचा प्रश्नही तीव्रतेने डोके वर काढू लागला आहे. अशा बिकट परिस्थितीत ‘कोयना जलसाठ्याचे व्यवस्थापन’ आणि कोकणातील पाणीटंचाईचा प्रश्न पुन्हा एकदा ऐरणीवर आला आहे.

डोंगरदऱ्यांचे पाणी थेट समुद्रात: नियोजनाचा अभाव ठरतोय घातक

कोकणात पावसाळ्यात मुसळधार पाऊस पडत असला तरी, येथील भौगोलिक रचना पाहता डोंगरदऱ्यांवरून वाहणारे पाणी वेगाने थेट अरबी समुद्रा येऊन मिळते. पावसाळ्यात नद्या दुथडी भरून वाहत असल्या तरी, उन्हाळा किंवा पावसाने ओढ दिल्यास याच नद्या आणि विहिरी कोरड्याठाक पडतात. पावसाळ्यातील पाण्याचे योग्य संकलन किंवा साठवणूक करण्याची पुरेशी आणि सक्षम यंत्रणा उपलब्ध नसल्याचा फटका दरवर्षी ग्रामीण भागाला बसतो. परिणामी, पावसाची अवकृपा होताच नागरिकांना टँकरच्या पाण्यावर अवलंबून राहावे लागते.

टँकरवरचा खर्च टाळण्यासाठी दिर्घकालीन धोरण आवश्यक

दुष्काळ किंवा पाणीटंचाईच्या काळात शासन स्तरावर टँकर, जनावरांचे चारा-पाणी आणि इतर तात्पुरत्या उपायांवर दरवर्षी कोट्यवधी रुपयांचा निधी खर्च केला जातो. परंतु, जर पावसाळ्यात वाहून जाणारे पाणी योग्य नियोजनाद्वारे अडवले, तर भविष्यातील टंचाईची तीव्रता बऱ्याच अंशी कमी करता येऊ शकते. यासाठी कोयना जलाशयाच्या उपलब्ध पाणीसाठ्याचा वापर करताना वीजनिर्मिती आणि सिंचनासोबतच कोकणातील स्थानिक पाण्याच्या गरजांनाही प्राधान्य मिळणे गरजेचे आहे. जलसंपदा, ऊर्जा, कृषी आणि पाणीपुरवठा या सर्व विभागांनी एकत्र येऊन एक सर्वंकष आणि पारदर्शक आराखडा तयार करण्याची वेळ आली आहे.

स्थानिक जलस्रोतांचे पुनरुज्जीवन आणि उपाययोजना

रत्नागिरीतील दुष्काळी परिस्थितीवर मात करण्यासाठी प्रशासनाने आणि स्थानिकांनी काही महत्त्वाच्या मुद्द्यांवर तातडीने लक्ष केंद्रित करणे काळाची गरज बनली आहे:

• पाणलोट क्षेत्र व बंधारे: नदी-नाल्यांवर लहान बंधारे उभारून पावसाळ्यात वाहून जाणारे पाणी अडवणे.

• पाझर तलावांचे सुधारीकरण: गावोगावी असलेले तलाव, पाझर तलाव आणि लघुपाझरबंधाऱ्यांची गाळ उपसून त्यांची पाणी साठवण क्षमता वाढवणे.

• भूजल पुनर्भरण: जलसंधारणाच्या विविध कामांना गती देऊन भूजल पातळीत वाढ करणे.

कोयना धरणाच्या पाण्याच्या उपलब्धतेचा आणि विविध वापरांचा फेरआढावा घेऊन, दुष्काळी पट्ट्यात पाण्याचे न्याय्य वाटप कसे करता येईल, यावर आता गंभीरतेने विचार करण्याची आवश्यकता आहे.