आषाढी एकादशीच्या निमित्ताने संपूर्ण महाराष्ट्रात विठू माऊलीच्या भक्तीचा गजर घुमत आहे. चंद्रभागेचा वाळवंट वारकऱ्यांच्या अथांग जनसागराने ओसंडून वाहत असून, ‘ज्ञानोबा-तुकाराम’च्या जयघोषात पंढरपूर नगरी दुमदुमून गेली आहे. प्रत्येक विठ्ठलभक्त आपल्या लाडक्या पांडुरंगाच्या दर्शनासाठी आसुसलेला असतो.
परंतु, तुम्ही कधी पंढरपूरच्या श्री विठ्ठलाच्या मूर्तीचे बारकाईने निरीक्षण केले आहे का? विठुरायाच्या डाव्या चरणावर (पायावर) आजूबाजूच्या भागापेक्षा एक लहानसा खोलगट ठसा किंवा खड्डा स्पष्टपणे दिसतो. हा ठसा केवळ दगडातील कोरीवकाम नसून, त्यामागे एक अत्यंत भावूक आणि जीवनपाठ देणारी पौराणिक आख्यायिका दडली आहे.
🌸 सुंदरतेचा गर्व अन् विठुरायाचे दर्शन
पौराणिक मान्यतेनुसार, प्राचीन काळी ‘मुक्त केशरी’ नावाची एक अत्यंत रूपवान दासी होती. तिच्या अलौकिक सौंदर्यावर ती स्वतः खूप मोहित झाली होती. “माझ्यासारखे सौंदर्य आणि कोमलता जगात कोणाकडेच नाही, प्रत्येकजण माझ्या रूपापुढे नतमस्तक होतो,” असा अहंकार तिच्या मनात पक्का बसला होता.
एकदा तिने पाहिले की, हजारो वारकरी पायी चालत, टाळ-मृदंगाच्या गजरात पंढरपुरच्या दिशेने जात आहेत. तिने कौतुकाने एका वारकऱ्याला विचारले, “तुम्ही सगळे कोणाच्या दर्शनासाठी एवढे आतुर झाला आहात?”
त्यावर तो वारकरी उत्तरला, “अहो, आमचा विठ्ठल म्हणजे सौंदर्याचा साक्षात पुतळा आहे! तो ‘राजस सुकुमार मदनाचा पुतळा’ आहे, त्याच्या एका दर्शनाने जन्माचे सार्थक होते.”
आपल्यापेक्षाही सुंदर कोणीतरी असू शकते, ही गोष्ट मुक्त केशरीच्या अहंकारी मनाला पटली नाही. तिने स्वतः पंढरपूरला जाऊन त्या विठ्ठलाला पाहण्याचे ठरवले.
🪨 पाषाण वितळले लोण्यासारखे…
जेव्हा मुक्त केशरीने मंदिरात प्रवेश करून विठ्ठलाची मूर्ती पाहिली, तेव्हा तिच्या मनात आले— “हा तर केवळ एक काळा दगड आहे! या पाषाणात असे काय सौंदर्य आहे ज्यावर लोक फिदा होतात?”
भगवंत आपल्या भक्तांचे सर्व अपराध सहन करतात, पण त्यांच्या मनातील अहंकार कधीच सहन करत नाहीत. मुक्त केशरीच्या मनातील गर्वाचा पारध करण्यासाठी विठुरायाने एक अद्भूत लीला रचली.
तिने विचार केला की, आलेच आहोत तर या दगडाला स्पर्श करून पाहावा. तिने अत्यंत गर्वाने आपल्या कोमल बोटाने विठ्ठलाच्या डाव्या चरणाला स्पर्श केला. आणि त्याच क्षणी एक अद्भूत चमत्कार घडला!
चमत्कार घडला अन् बोट रुतले: ज्या दगडाला ती निर्जीव आणि कडक समजत होती, तो विठ्ठलाचा पाय लोण्यासारखा मऊ झाला! तिच्या बोटाचा दाब पडताच तिचे बोट त्या पाषाणात खोलवर रुतले आणि तिच्या बोटाचा ठसा त्या चरणावर कायमचा उमटला.
🙇♀️ अहंकाराचा अंत अन् भक्तीचा उगम
आपल्या स्पर्शाने घट्ट पाषाणही मेणासारखा मऊ झाल्याचे पाहून मुक्त केशरी हादरली. तिला क्षणात जाणीव झाली की, हा कोणताही सामान्य दगड नसून साक्षात चैतन्यमयी भगवंत आहे.
तिचा सौंदर्याचा आणि कोमलतेचा सर्व अहंकार एका क्षणात चक्काचूर झाला. तिच्या डोळ्यांतून पश्चात्तापाच्या अश्रूधारा वाहू लागल्या. ती विठुरायाच्या चरणी कोसळली आणि उसने अवसान गाळत म्हणाली—
“हे देवा! मी तुझ्या अलौकिक आणि दिव्य रूपाला ओळखू शकले नाही. मला माझ्या सौंदर्याचा मिथ्या गर्व झाला होता. मला क्षमा कर!”
कारुण्याचे सागर असणाऱ्या विठू माऊलीने तिला क्षमा केली. त्या दिवसापासून मुक्त केशरीचा सर्व अहंकार गळून पडला आणि ती उर्वरित आयुष्य विठ्ठलाच्या अनन्य भक्तीत लीन झाली.
💡 या कथेतून मिळणारा संदेश
पंढरपूरच्या श्री विठ्ठलाच्या डाव्या चरणावर आजही दिसणारा तो खोलगट ठसा म्हणजे मानवी अहंकाराचा भंग झाल्याचे आणि ईश्वरी कृपेचे जिवंत प्रतीक मानला जातो.
संत नेहमी सांगतात की— रूप, धन किंवा ज्ञानाचा अहंकार माणसाला देवापासून दूर नेतो. जेव्हा आपण आपला अहंकार देवाच्या चरणी अर्पण करतो, तेव्हाच खरी भक्ती आणि ईश्वरप्राप्ती शक्य होते.
