कोयना धरणाचा नवा इतिहास! पायथा वीजगृहाने मोडले स्थापनेपासूनचे सर्व रेकॉर्ड्स

कोयनानगर: महाराष्ट्राला आपल्या पाण्याने आणि विजेने समृद्ध करणारी ‘भाग्यरेषा’ म्हणजेच छत्रपती शिवाजी महाराज कोयना जलसागर (कोयना धरण). या धरणाने राज्याच्या ऊर्जा क्षेत्रात पुन्हा एकदा एका सुवर्ण आणि ऐतिहासिक कामगिरीची नोंद केली आहे. नुकत्याच संपलेल्या आर्थिक वर्षात (Financial Year) अभूतपूर्व कामगिरी केल्यानंतर, आता ३१ मे रोजी संपलेल्या जलवर्षातही (Water Year) कोयना धरणाच्या पायथा वीजगृहाने आजवरच्या सर्वोच्च वीजनिर्मितीचा नवा रेकॉर्ड प्रस्थापित केला आहे. उपलब्ध पाण्याचा थेंब अन् थेंब अत्यंत अचूक आणि नियोजनबद्ध पद्धतीने वापरत या प्रकल्पाने यशाचा नवा तुरा आपल्या शिरपेचात रोवला आहे.

२०१८-१९ चा जुना विक्रम मोडीत! कोयना पायथा वीजगृहाने यंदाच्या जलवर्षात (१ जून ते ३१ मे) एकूण ४८.६२ टीएमसी पाण्याचा वापर केला. या पाण्यातून तब्बल २१९.८२४ दशलक्ष युनिट्स वीजेची धडाकेबाज निर्मिती करण्यात आली आहे. या ऐतिहासिक आकड्यामुळे सन २०१८-१९ मधील १९४.२४९ दशलक्ष युनिट वीजनिर्मितीचा जुना रेकॉर्ड आता इतिहासजमा झाला आहे. हे वीजगृह सुरू झाल्यापासूनची ही आजवरची सर्वात मोठी आणि सर्वोच्च कामगिरी ठरली आहे.

दोनच महिन्यांत सलग दोन मोठे झटके (Double Record)! विशेष म्हणजे, कोयना प्रकल्पासाठी हे वर्ष जणू ‘विक्रमांचे वर्ष’ ठरले आहे. अवघ्या दोन महिन्यांच्या अंतरात प्रकल्पाने सलग दोन मोठे रेकॉर्ड्स आपल्या नावावर केले आहेत: १. आर्थिक वर्षाचा विक्रम: १ एप्रिल २०२५ ते ३१ मार्च २०२६ या आर्थिक वर्षात या प्रकल्पाने २२०.२२९ दशलक्ष युनिट्स वीजनिर्मितीचा सर्वकालीन उच्चांक नोंदवला होता. २. जलवर्षाचा विक्रम: हा आर्थिक वर्षाचा आनंद ताजा असतानाच, आता ३१ मे रोजी संपलेल्या ‘जलवर्षात’ देखील २१९.८२४ दशलक्ष युनिट्सचा टप्पा पार करत प्रकल्पाने दुहेरी मुकुट पटकावला आहे.

मागील दोन वर्षांच्या तुलनेत उल्लेखनीय झेप यंदाची कामगिरी किती मोठी आहे, हे मागील दोन वर्षांच्या आकडेवारीवरून सहज समजते:

• सन २०२३-२४: ४०.८१ टीएमसी पाण्याचा वापर करून १७३.८४३ दशलक्ष युनिट्स.

• सन २०२४-२५: ३७.८० टीएमसी पाण्याचा वापर करून १७०.२५३ दशलक्ष युनिट्स.

• यंदा (जलवर्ष २०२५-२६): ४८.६२ टीएमसी पाण्याचा वापर करून २१९.८२४ दशलक्ष युनिट्स (नवा इतिहास!).

‘फ्लोविंग वॉटर, फ्लोविंग ENERGY’ संकल्पना ठरली यशस्वी एकूण १०५ टीएमसी साठवण क्षमता असलेल्या कोयना धरणातील पाण्याचा अतिशय चोख आणि काटेकोर वापर करत हे पायथा वीजगृह चालवले जाते. या वीजगृहातून सुमारे २२००० क्यूसेक पाण्याचा विसर्ग करण्याची क्षमता आहे. गरजेनुसार अत्यंत नियंत्रित पद्धतीने पाणी सोडून वीज तयार केली जाते. ‘फ्लोविंग वॉटर, फ्लोविंग एनर्जी’ (वाहते पाणी, वाहती ऊर्जा) ही संकल्पना प्रत्यक्ष जमिनीवर यशस्वीपणे राबवून महाराष्ट्राने जलसंपत्तीचा परिणामकारक आणि पर्यावरणपूरक वापर कसा करावा, याचा एक उत्कृष्ट वस्तूपाठ संपूर्ण देशासमोर ठेवला आहे.

अभियंते आणि कर्मचाऱ्यांच्या कष्टाचे फळ या अभूतपूर्व आणि ऐतिहासिक यशामागे कोयना सिंचन आणि पायथा वीजगृह प्रकल्पातील अभियंते, अधिकारी आणि तांत्रिक कर्मचाऱ्यांचे खूप मोठे कष्ट आहेत. त्यांचे नियोजनबद्ध कार्य, वेळेवर केलेली देखभाल आणि चोख व्यवस्थापन यामुळेच पाण्याचा योग्य वापर करून तांत्रिक कार्यक्षमता सर्वोच्च पातळीवर राखणे शक्य झाले.

कोयना प्रकल्पाची एकूण ताकद (Quick Look):

• प्रकल्पाची सुरुवात: १६ मे १९६० (राज्याच्या ऊर्जा निर्मितीचा मुख्य कणा).

• पायथा वीजगृह (पूर्व): २ जनित्रांद्वारे सुमारे ३६ मेगावॉट वीजनिर्मिती.

• पश्चिम वीजगृह: १९२० मेगावॉट वीजनिर्मिती.

• एकूण क्षमता: १९NT मेगावॉट क्षमतेने अविरत वीजनिर्मिती करण्याचे सामर्थ्य.