कोयना धरणाची पाणी साठवण क्षमता ३५ टक्क्यांनी घटली; ‘कोयना व्हॅली मोहिमे’त धक्कादायक वास्तव समोर!

चिपळूण: सह्याद्रीच्या कुशीत वसलेले कोयना खोरे जितके सुंदर आहे, तितकीच तिथे पर्यावरणाची मोठी आव्हाने उभी ठाकली आहेत. याच पार्श्वभूमीवर, ‘अर्थ फाऊंडेशन’ आणि ‘ग्लोबल चिपळूण’ यांच्या संयुक्त विद्यमाने सातारा जिल्ह्यातील पाटण तालुक्यात एक अत्यंत महत्त्वाची ‘कोयना व्हॅली एक्सपेडिशन’ (Koyna Valley Expedition) म्हणजेच बहुउद्देशीय निसर्ग अभ्यास मोहीम यशस्वीरीत्या पार पडली.

चिपळूणच्या तीन वेगवेगळ्या क्षेत्रांतील तज्ज्ञांनी या मोहिमेत एकत्र येत दुर्गम भागातील पर्यावरण, पाणी आणि तिथल्या लोकजीवनाचा अगदी जवळून सखोल अभ्यास केला. यामध्ये प्रसिद्ध निसर्ग-पर्यावरण अभ्यासक समीर कोवळे, जल अभ्यासक शाहनवाज शाह आणि कृषी अभ्यासक पृथ्वीराज पवार यांचा समावेश होता.

दुर्गम भागात ट्रेकिंग आणि विस्थापित गावांचा आढावा

या मोहिमेदरम्यान तज्ज्ञांच्या चमूने सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्पाच्या (Sahyadri Tiger Reserve) बफर झोनमधील अतिशय दुर्गम भागांना भेटी दिल्या. काही ठिकाणी तर रस्ते नसल्यामुळे थेट ट्रेकिंग आणि रॉक क्लाइंबिंग करत टीम पुढे गेली.

या प्रवासात त्यांनी बाजे-वाजेगाव, वनकुसवडे आणि पळासरी यांसारख्या पूर्वी विस्थापित झालेल्या गावांच्या घनदाट जंगलांची पाहणी केली. तसेच, कोयना धरणाचा विस्तीर्ण जलाशय असलेल्या ‘शिवसागर’ परिसरातील गावे आणि स्थानिक शेतशिवाराचा आढावा घेतला. यंदा उन्हाळा लांबल्यामुळे या भागातील पाण्याचे स्रोत कमालीचे आटले असून, वाढत्या उष्णतेचा निसर्गावर आणि शेतीवर विपरीत परिणाम झाल्याचे तज्ज्ञांनी सांगितले.

धक्कादायक वास्तव: कोयनेची पाणी साठवण क्षमता ३५% टक्क्यांनी घटली!

मोहिमेदरम्यान समोर आलेली सर्वात चिंताजनक बाब म्हणजे कोयना धरणातील गाळाची समस्या. स्थानिक ज्येष्ठ ग्रामस्थ हणमंत सुतार यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, सन २००० पूर्वी या भागात मोठ्या प्रमाणावर बेसुमार वृक्षतोड झाली होती. झाडे नष्ट झाल्यामुळे पावसाळ्यात डोंगराची माती वाहून थेट धरणाच्या पात्रात येऊ लागली.

वर्षांनुवर्षे साचत गेलेल्या या माती आणि गाळामुळे कोयना धरणाची मूळ पाणी साठवण क्षमता तब्बल ३० ते ३५ टक्क्यांनी घटली आहे, हे धक्कादायक वास्तव या निरीक्षणातून समोर आले आहे.

शिवाय, या जंगलांमध्ये ‘ॲकेशिया’ आणि ‘निलगिरी’ यांसारख्या परदेशी वृक्षांची संख्या झपाट्याने वाढली आहे. ही झाडे जमिनीतील पाणी शोषून घेतात आणि स्थानिक वनस्पतींना वाढू देत नाहीत, ज्यामुळे येथील मूळ जैवविविधतेला (Biodiversity) मोठा धोका निर्माण झाला आहे. विशेष म्हणजे, जगातील एवढ्या मोठ्या धरणाच्या शेजारी राहूनही स्थानिक गावांमध्ये सिंचनाची सोय नाही. त्यामुळे येथील लोकांना आजही पारंपरिक शेती, पशुपालन आणि शेळीपालनावरच गुजराण करावी लागत आहे.

शिवसागरचे पाणी आटले; ६० वर्षांपूर्वीची बुडालेली मंदिरे पुन्हा उघडी!

यंदा उन्हाळ्याचा तडाखा मोठा असल्याने शिवसागर जलाशयातील पाणी मोठ्या प्रमाणावर आटले आहे. त्यामुळे एक अद्भूत पण तितकीच भावूक करणारी दृश्ये पाहायला मिळत आहेत. १९६० च्या दशकात धरण बांधताना जी गावे, मंदिरे आणि वाडे पाण्याखाली गेले होते, त्यांचे अवशेष तब्बल ६० वर्षांनंतर पुन्हा जमिनीवर उघडे पडले आहेत.

अभ्यासकांनी या भागातील ऐतिहासिक वारशांचे देखील निरीक्षण केले. यामध्ये:

• बाजे-वाजेगाव येथील ग्रामदैवत: ‘श्रीदेवी बाजूबाई मंदिर’ आणि ‘श्री लक्ष्मी देवी मंदिर’.

• ऐतिहासिक वारसा: ‘राणीबाईचा वाडा’ आणि जुन्या काळातील घरगुती वस्तूंचे अवशेष.

• पळासरी गाव: जुन्या लोकवस्तीचे अवशेष आणि ऐतिहासिक मारुती मंदिर.

• वनकुसवडे येथील उंबरघळ: येथील एका नैसर्गिक आणि पुरातन गुहेचाही टीमने सखोल अभ्यास केला.

या संपूर्ण मोहिमेत स्थानिक मार्गदर्शक नीलेश फुटाणे आणि हणमंत सुतार यांनी तज्ज्ञांच्या टीमला मोलाची मदत केली. निसर्गाचा समतोल राखण्यासाठी आणि कोयनेच्या संवर्धनासाठी ही मोहीम भविष्यात अत्यंत दिशादर्शक ठरणार आहे.