रत्नागिरी : कोकणच्या मातीला आणि येथील ऐतिहासिक वारशाला मोठा भूतकाळ लाभला आहे. यादरम्यान, राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावात एक अत्यंत रोमांचक आणि ऐतिहासिक वळण देणारी घटना समोर आली आहे. येथील ग्रामस्थ दीपक शेलार यांच्या घरातील जुन्या साहित्यात एका कापडी पिशवीत सुमारे ३५० वर्षे जुनी मोडी लिपीतील कागदपत्रे आणि पत्रे सुस्थितीत आढळून आली आहेत. या दुर्मिळ ऐतिहासिक दस्तऐवजांमुळे राजापूर परिसरातील ऐतिहासिक ‘नाईक सरदेसाई’ घराण्याचा आणि शतकभराच्या (इ.स. १६६८ ते १७६५) कालखंडातील कोकणातील राजकीय, सामाजिक व महसूल व्यवस्थेचा रंजक इतिहास पुन्हा एकदा जगासमोर आला आहे.
कापडी पिशवीत दडलेला साडेतीनशे वर्षांचा इतिहास
स्थानिक रहिवासी दीपक शेलार यांच्या घरी जतन करून ठेवलेल्या जुन्या साहित्याची पाहणी करत असताना ही ऐतिहासिक मोडी कागदपत्रे उजेडात आली. साधारणपणे १० ते १२ अत्यंत जुनी आणि दुर्मिळ पत्रे या पिशवीत सुरक्षित होती. या कागदपत्रांमध्ये जमीनवाटपाचे जुने करार, बागायती जमिनींसंदर्भातील कौलनामे, वतन हक्कांवर झालेले वाद, छत्रपती राजाराम महाराजांच्या काळातील अधिकृत आज्ञापत्रे, रामचंद्रपंत अमात्य यांच्या नावाने झालेला पत्रव्यवहार आणि वतन टिकवण्यासाठी केलेले दत्तक विधान अशा विविध महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक नोंदींचा सामावेश आहे.
तज्ज्ञांकडून वाचन आणि जुन्या व्यापारी बंदरांचे संदर्भ
ही महत्त्वाची कागदपत्रे सखोल अभ्यासासाठी इतिहास अभ्यासक विनोद पवार यांच्याकडे सुपूर्द करण्यात आली आहेत. यातील एका अत्यंत महत्त्वाच्या कागदपत्राचे नाशिक येथील शासनमान्य मोडीलिपी तज्ज्ञ रामनाथ रावळ यांनी यशस्वीरीत्या वाचन केले आहे. या वाचनातून राजापूरसह कोकणातील प्रभावळी, दाभोळ, संगमेश्वर, विजयदुर्ग आणि डोंगर यांसारख्या प्रमुख ऐतिहासिक व व्यापारी ठिकाणांचे व बंदरांचे थेट संदर्भ प्राप्त झाले आहेत.
कागदपत्रांमधील प्रमुख ऐतिहासिक टप्पे:
-
इ.स. १६६८ (जमीन वाटप व कौलनामा): या संग्रहातील ही सर्वात जुनी नोंद असून, नरसोवा नाईक सरदेसाई यांना जमीन देण्यासंबंधीच्या कौलनाम्याचा यात उल्लेख आहे. याद्वारे तत्कालीन महसूल अटी, बागायतीचा विकास आणि जमीनवाटपाची पद्धत समजून घेण्यास मदत होते.
-
इ.स. १६९४ (छत्रपती राजाराम महाराजांचे आज्ञापत्र): या वर्षाच्या नोंदीवरून छत्रपती राजाराम महाराजांच्या काळातील वतनविषयक निर्णय व आज्ञापत्रांचे संदर्भ अधोरेखित होतात. शिवछत्रपतींच्या Kaal-नंतरच्या संघर्षमय काळात स्थानिक पातळीवर चालणारी वतन व्यवस्था आणि राजसत्तेचा प्रशासकीय हस्तक्षेप कसा होता, याची माहिती यामुळे मिळते.
-
इ.स. १७१० (वतन हक्क व वाद): १७१० च्या दस्तऐवजांमध्ये वतनाधिकारावरून निर्माण झालेले वाद आणि त्यावर झालेला प्रशासकीय पत्रव्यवहार दिसून येतो, ज्यावरून त्याकाळातील अधिकार व जबाबदाऱ्या स्पष्ट होतात.
-
इ.स. १७६५-६६ (दत्तक विधान व वारसाहक्क): नरसोवा नाईक सरदेसाई यांना वारसदार नसल्याने त्यांच्या पत्नी गोपिकाबाई यांनी रामाजी नाईक यांना दत्तक घेतल्याचा स्पष्ट उल्लेख या पत्रात आहे. वतनाचे सातत्य टिकवून ठेवण्यासाठी कायदेशीर व पारंपरिक प्रक्रिया कशा पार पाडल्या जात होत्या, याचे हे उत्तम उदाहरण आहे.
कोकणच्या इतिहासाचे अंधարेल पैलू उजेडात येणार
या दस्तऐवजांमधील व्यक्तींची नावे, गावे, पदे आणि तत्कालीन行政 संज्ञांची मूळ कागदपत्रांशी पडताळणी करून त्यांची कालानुक्रमे मांडणी करण्याचे काम सुरू आहे. यामुळे राजापूरसह संपूर्ण दक्षिण कोकणाच्या इतिहासातील अनेक दुर्लक्षित आणि अंधारात राहिलेले पैलू लवकरात लवकर अभ्यासकांसमोर येतील, असा दाट विश्वास व्यक्त केला जात आहे. या शोधामुळे शिवकालीन आणि पेशवेकालीन इतिहासप्रेमींमध्ये मोठी उत्सुकता निर्माण झाली आहे.
